Rss Feed
Chào mừng Khai giảng năm học 2020-2021 Trường Đại học Cảnh sát nhân dân

Vấn đề tội phạm từ góc độ ý thức xã hội

Đăng lúc: Thứ ba - 29/03/2016 08:47 - Người đăng bài viết: Tạp Chí
      Tội phạm là một hiện tượng xã hội mang tính chất hình sự - pháp lý, có nguồn gốc và nguyên nhân từ xã hội. Mặt khác, tội phạm là một phạm trù lịch sử, nó gắn liền với Nhà nước và giai cấp. Khái niệm tội phạm cũng luôn vận động và biến đổi cùng với những vận động của xã hội. Nghiên cứu hành vi phạm tội là nghiên cứu những hành vi mang tính cá biệt, chống đối xã hội của con người. Các ngành khoa học khác nhau có nhiều góc độ khác nhau để tiếp cận vấn đề tội phạm. Trong phạm vi bài viết này, tôi xin đề cập đến vấn đề tội phạm từ góc độ lý luận về ý thức xã hội, nhằm làm rõ thêm sự tác động của ý thức xã hội đối với một hiện tượng xã hội cá biệt – hiện tượng tội phạm.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, ý thức xã hội thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần của xã hội. Nó bao gồm tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, truyền thống… phán ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển lịch sử xã hội nhất định.
      Ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, do tồn tại xã hội quyết định, khi tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức xã hội sớm muộn cũng thay đổi theo, C. Mác đã chỉ rõ: “Không phải ý thức con người quyết định tồn tại của họ, trái lại, chính tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”. Đây là lí do vì sao ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội. Sự lạc hậu của ý thức xã hội thường xảy ra khi ý thức xã hội không phản ánh kịp sự phát triển của đời sống xã hội.
      Tuy nhiên, ý thức xã hội không phụ thuộc vào tồn tại xã hội một cách thụ động, mà nó còn giữ vai trò tác động trở lại đối với tồn tại xã hội. Sự tác động trở lại của ý thức xã hội không chỉ được biểu hiện ở tính độc lập tương đối của nó đối với tồn tại xã hội, mà nó còn được thể hiện ở chức năng đặc thù của nó như một nhân tố sáng tạo tích cực của con người ra đời sống xã hội của chính mình.
      Trong lịch sử tư tưởng đã có nhiều cách lý giải khác nhau về hành vi và hoạt động của con người. Là thực thể sinh học, con người cần có những nhu cầu bản năng tối thiểu để duy trì đời sống cá thể và sự tồn tại của giống nòi. Là thực thể xã hội, con người còn có hệ thống các nhu cầu để tồn tại và phát triển không ngừng.
Trong luận cương về Feuerbach, Marx đã khẳng định rằng bản chất của con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội. Chính vì thế mà trong quá trình con người lao động, học tập rèn luyện trong môi trường sống, con người sẽ hình thành nên các nhu cầu, và động cơ, mục đích để thỏa mãn các nhu cầu đó. Từ động cơ mục đích này sẽ là yếu tố tiền đề cho mọi hoạt động của con người.
      Trong thực tế, hành vi phạm tội diễn ra rất đa dạng và phức tạp. Và khi thực hiện hành vi phạm tội thì bao giờ cũng có sự tham gia của nhận thức, cảm xúc, ý chí và nhu cầu của người phạm tội. Nhận thức giúp con người xác định được mục tiêu cần hướng tới, cảm xúc làm cho họ gắn với mục tiêu hơn, ý chí giúp họ vượt qua khó khăn trong trong quá trình thực hiện hành vi phạm tội, còn nhu cầu là nguồn gốc bên trong tạo thành động cơ thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội. Do đó, trước thời điểm thực hiện tội phạm, nhu cầu của người phạm tội có thể mang những nét tiêu cực nhất định, khi họ đã được nhận thức và có khả năng thực hiện thì nó trở thành động cơ.
      Chẳng hạn như như động cơ của tội phạm tham nhũng có thể bao gồm những nét tiêu cực trong nhu cầu của người phạm tội như lòng tham muốn vật chất, ham địa vị, quyền lực cao, hoặc thiếu bản lĩnh, thiếu ý chí dẫn đến sự không chấp nhận mất cân đối giữa tiền lương với địa vị công việc… Những yếu tố này khi đã trở thành những giá trị thường xuyên liên tục trong cá nhân thì khi gặp đối tượng, hoàn cảnh điều kiện thuận lợi tác động sẽ trở thành động cơ thúc đẩy, lựa chọn mục đích và thực hiện hành vi phạm tội.
      Bên cạnh đó, con người còn là sinh vật xã hội, mỗi con người chỉ tồn tại và phát triển với tư cách là con người trong mối quan hệ chặt chẽ với xã hội. Chính các hoạt động xã hội đó đã hình thành nên ý thức xã hội. Ý thức xã hội được hình thành và phát triển thông qua ý thức cá nhân. Mặt khác, ý thức cá nhân rất đa dạng, phong phú và luôn mang những nội dung nhất định của ý thức xã hội. Sự phong phú, đa dạng đó là do điều kiện sống, hoàn cảnh gia đình, môi trường giáo dục, quan hệ xã hội, trình độ học vấn của từng cá nhân quy định. Ảnh hưởng của ý thức xã hội đối với ý thức cá nhân hoàn toàn không giống nhau. Mỗi cá nhân lĩnh hội, tiếp thu ý thức xã hội theo những cách thức khác nhau, ở những mức độ khác nhau và do đó, tạo động lực cho hành động cũng khác nhau. Sự vận động và phát triển khác nhau đó đã làm cho xã hội phát triển đa dạng, muôn hình muôn vẻ hình thành nên người tốt, trung thực và người xấu xa, gian dối…
      Trong hoạt động của con người thì vấn đề môi trường tâm lý – xã hội cũng là một động lực thúc đẩy hành động của con người. Môi trường tâm lý – xã hội đều xuất phát từ các điều kiện kinh tế – xã hội, nhưng nó lại được hình thành từ các yếu tố tâm lý – xã hội như tâm trạng xã hội, tình cảm, phong tục, tập quán, truyền thống văn hoá, đạo đức… Môi trường tâm lý – xã hội sẽ có tác động tiêu cực đến hoạt động của con người khi nó tạo ra các trạng thái tâm lý tiêu cực, buồn chán, mất niềm tin ở con người. Hiện nay, nền kinh tế thị trường đã tạo nên những vấn đề tâm lý – xã hội có tác động lớn đến con người nói chung và vấn đề tội phạm nói riêng. Tâm lý tư hữu, thói tham lam, ích kỷ, vô tổ chức, coi thường pháp luật vốn là bạn đồng hành của nền sản xuất nhỏ, khi bước vào nền kinh tế thị trường chúng lại càng có điều kiện phát triển. Bản chất của kinh tế thị trường là cạnh tranh và tìm kiếm lợi nhuận. Cùng với sức kích thích của lợi nhuận, tâm lý chạy đua để làm giàu cũng ngày càng ngự trị trong đời sống xã hội. Có nhiều người làm giàu bằng những con đường chính đáng, tuân thủ pháp luật, nhưng cũng không ít người tìm cách làm giàu bằng mọi giá, bất chấp pháp luật và con đường dẫn đến phạm tội là tất yếu.
      Bên cạnh đó, thái độ thờ ơ, vô cảm trước nỗi đau, bất hạnh của người khác, từ lâu đã trở nên phổ biến trong xã hội, có rất nhiều sự việc xảy ra hằng ngày như người dân đổ xô hôi của khi xe chở bia gặp nạn, học sinh đánh nhau được các bạn cổ vũ nhiệt tình, người dân thấy người đang đuối nước thì không cứu, hay gần đây nhất là vào các dịp đầu xuân, người người chen chúc giẫm đạp lên nhau để mong tích đức cho mình và con cháu... Những điều này đã trở thành đặc điểm tâm lý xã hội phổ biến. Một khi đạo đức bị băng hoại, lòng tương thân tương ái, lòng dũng cảm chết dần, con người ta trở nên thờ ơ, vô cảm trước đồng loại thì hiển nhiên tội ác sẽ lên ngôi. Nguyên nhân dẫn đến những đặc điểm tâm lý xã hội này có thể kể đến là do hội ngày càng phát triển, con người cũng ngày càng bận rộn với công việc, với cuộc sống của mình nên sự sẻ chia với nhau ngày càng hạn chế. Chính vì thế, trước lời kêu cứu hay sự an nguy của những người bị nạn, thì họ thường bỏ ngoài tai vì cho rằng đó là việc không liên quan đến mình, hoặc sợ bị liên lụy, sợ xui xẻo.
      Ngoài ra, tội phạm còn chịu ảnh hưởng rất lớn bởi sự tác động của ý thức đạo đức, ý thức đạo đức là sự thể hiện những nguyên tắc, những chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh, đánh giá các hành vi ứng xử giữa con người với con người, con người với xã hội. Việc lên án mạnh mẽ các hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức sẽ góp phần làm hạn chế sự gia tăng tội phạm. Ngược lại, tội phạm sẽ gia tăng khi chuẩn mực đạo đức bị thay đổi, các hành vi vi phạm chuẩn mực không bị dư luận xã hội lên án mạnh mẽ. Chính những thay đổi trong ý thức đạo đức đã có tác động trực tiếp đến tình hình tội phạm và các tệ nạn xã hội. Sự phát triển mạnh mẽ của các loại tệ nạn xã hội và sự gia tăng tội phạm trong những năm vừa qua một phần là do ảnh hưởng bởi sự thay đổi của ý thức đạo đức.
      Hơn nữa, hiện tượng tội phạm còn chịu sự tác động sâu sắc của ý thức pháp quyền. Ý thức pháp quyền thể hiện ý chí của giai cấp thống trị xã hội, được thể hiện bằng pháp luật, nhằm điều chỉnh hành vi của con người trong cộng đồng xã hội nhất định. Sự điều chỉnh đó luôn mang tính cưỡng chế thông qua hệ thống pháp luật của Nhà nước. Trong một xã hội nếu có hệ thống pháp luật đầy đủ, pháp luật được thực hiện nghiêm minh, mọi công dân đều có ý thức tuân thủ pháp luật thì sẽ hạn chế được các hành vi phạm tội. Ngược lại, pháp luật không đầy đủ, thiếu đồng bộ, không được tôn trọng và thực hiện không nghiêm minh sẽ có nguy cơ làm tăng tình hình tội phạm.
Nhìn chung, tội phạm có nguồn gốc từ xã hội, bởi thế nó chịu ảnh hưởng trực tiếp của những nhân tố thuộc tồn tại xã hội và ý thức xã hội. Sự thay đổi của tồn tại xã hội và ý thức xã hội sẽ làm cho tình hình tội phạm biến đổi cả về tình trạng lẫn động thái. Theo đó, nghiên cứu sự tác động của ý thức xã hội đối với vấn đề tội phạm không chỉ giúp ta tìm ra nguyên nhân xã hội của vấn đề tội phạm, mà còn là cơ sở khoa học giúp chúng ta đề ra các biện pháp xã hội nhằm ngăn chặn nguyên nhân phát sinh và phát triển tội phạm.
Tác giả bài viết: Lê Đức Anh
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Ý kiến bạn đọc